По кадетскиот ракометен натпревар во Прилеп, беше нападнат судија. Она што се случи по натпреварот отвора прашање што се однесува и на секојдневието во младинскиот спорт: Што учат младите спортисти од начинот на кој возрасните реагираат кога некој од нивниот клуб ќе ја премине границата? Поради новиот немил настан на еден натпревар од младинска категорија во Македонија, се решивме да побараме стручен осврт, од лица кои што се најмногу компетентни за оваа проблематика.
Д-р Фросина Денкова-Зафировска и д-р Софија Георгиевска, психолози, психотерапевти и ментални тренери од психолошкиот центар „Психограм“, го разгледуваат инцидентот низ искуството на младиот спортист кој, покрај правилата на играта, учи и што неговата екипа е подготвена да прифати во име на победата и припадноста.
Според Георгиевска, првата проверка е дали би го опишале истото однесување со исти зборови кога доаѓа од нашата трибина и кога доаѓа од спротивната. Кога некој од противничкиот клуб му се заканува на судијата, лесно го препознаваме тоа како закана, додека за човек што го познаваме и со кого навиваме често се појавуваат објаснувања за неговиот темперамент, за судиската одлука или за тоа колку му значел натпреварот. Младиот спортист што ги слуша тие објаснувања забележува дека нашата проценка се менува во зависност од тоа кој ја направил постапката. Во социјалната психологија ова се нарекува пристрасност кон сопствената група: туѓиот прекршок го припишуваме на карактерот, а нашиот на околностите. Оттука, голема тежина има моментот кога тренерот ќе му укаже на сопствениот играч дека грубиот старт бил недозволив, дури и кога со него екипата спречила гол. Токму тогаш младите спортисти гледаат дека возрасните се подготвени да се придржуваат до договореното и кога од прекршувањето на правилото имале корист.
Според Денкова-Зафировска, за да разбереме како човек стигнува до тоа да нападне судија на кадетски натпревар, треба да видиме што прави масата со поединецот. Во толпа, под силна возбуда, чувството на лична одговорност слабее: веќе не сум „јас, со име и презиме“, туку „ние, трибината“. Психологијата тоа го нарекува деиндивидуација. Во познато истражување на Динер и соработниците, објавено во 1976 година и спроведено во 27 домови во Сиетл, најмладите учесници што за Ноќта на вештерките доаѓале во група и останувале анонимни земале повеќе бонбони од дозволеното многу почесто од оние што биле сами и прашани за името. „Истиот човек што на работно место никогаш не би кренал рака, на трибина може да направи нешто во што подоцна и самиот не се препознава“, вели таа. Масата, значи, не го создава насилството, туку само ја симнува кочницата, и затоа таа кочница мора да постои однапред, во правилата и навиките на клубот.
Понатаму, Зафировска објаснува зошто „мета“ е токму судијата. Поразот создава фрустрација, а фрустрацијата бара адреса. Таа ретко оди кон вистинскиот извор, како сопствената грешка или подобриот противник, туку кон оној што е најдостапен: човек што е сам, без своја трибина, и чија одлука може да се прогласи за причина за сè. Тоа е механизмот на жртвено јагне. Колку навивачкото око може да биде пристрасно се гледа на секој натпревар: истиот дуел едната трибина го гледа како чист прекршок, а другата како цврста одбрана. Истражувањата со навивачи тоа одамна го потврдуваат: кога приврзаници на два тима гледаат иста снимка, секоја страна брои повеќе прекршоци кај противникот. Судијата, според неа, не е причина за лутината, туку нејзината најблиска адреса, а младиот спортист што многу често после пораз слуша „судијата нè украде“ учи дека за неуспехот секогаш е виновен некој друг.
Георгиевска потсетува дека младите не учат од она што им го зборуваме, туку многу повеќе од она што го гледаат. Во експериментите на познатиот психолог Бандура со куклата Бобо, малите учесници што гледале возрасен како удира кукла подоцна ги повторувале истите удари и истите зборови. Уште поважно, помалку го имитирале возрасниот кога виделе дека за тоа бил казнет, отколку кога бил пофален или кога не се случило ништо. „Младите ракометари не го паметат само нападот. Тие чекаат да видат што ќе се случи утредента“, вели таа, и додава дека за младиот спортист и отсуството на последица е порака, која гласи: „ова поминува“.
А последицата не доаѓа само од дисциплинската комисија. Првата реакција што младиот спортист ја гледа е онаа на луѓето околу него, уште во истиот миг. Зафировска затоа и се осврнува на оние што стоеле наоколу. Голем број истражувања во социјалната психологија покажале дека колку повеќе сведоци има, толку е помала веројатноста некој да реагира: секој претпоставува дека ќе се јави друг, а молкот на останатите го чита како знак дека не е толку сериозно. Така, и во полна сала може да се случи никој да не застане во заштита на судијата, иако речиси сите мислат дека тоа што го гледаат е недозволиво. Но, важи и обратното: понекогаш е доволен само еден глас што не се согласува со групата за притисокот нагло да ослабне. На трибина тоа е родителот што прв ќе каже: „Доста е, нè гледаат младите спортисти“. Молкот на трибината затоа никогаш не е неутрален, бидејќи оној што ја преминал границата го слуша како поддршка. Затоа по ваков инцидент не е доволно да се праша кој нападнал, туку и што направиле сите останати, бидејќи секој што бил во салата е дел од лекцијата што ја добиле младите спортисти.
Останува прашањето зошто трибините толку лесно се делат на „наши“ и „нивни“. Георгиевска додава дека ривалството не треба посебно да се учи, тоа доаѓа само. Доволно е една група да се подели на два тима што се борат за иста награда, па за неколку дена да се појават навреди и нетрпеливост. Тоа го покажал и класичниот експеримент на Шериф со дванаесетгодишни момчиња во летен камп, каде непријателството спласнало дури кога двете групи морале заедно да решат заеднички проблем. За младинскиот спорт тоа значи дека почитта мора намерно да се гради: заеднички поздрав со противникот и судиите, заеднички тренинзи, тренер што јавно ќе пофали добар потег на другата екипа. Поделбата на „ние против нив“ настанува за една недела, додека чувството „ние заедно во спортот“ се тренира цела сезона.
За крај, Зафировска советува три практични чекори за клубот во првите 48 часа. Прво, однесувањето да се именува јасно и без „но“: напад е напад, без оглед на судиската одлука. Второ, последицата да биде иста за секого, и за најгласниот навивач и за најзаслужниот член. Трето, тренерот да разговара со младите спортисти: што виделе, како се чувствувале и што очекуваат од возрасните. А правилата за однесување на трибина да се договорат со родителите пред почетокот на сезоната, додека сите се уште смирени.
Така, младите спортисти ќе го заборават резултатот од овој натпревар, но ќе запаметат како нивниот клуб се однесувал кога било најтешко да се биде фер.